Üretken Yapay Zeka Kullanım İlke ve Esasları
Son Güncelleme:
Orta Doğu Teknik Üniversitesi
Üretken Yapay Zekâ Kullanım İlkeleri
ODTÜ'nün Üretken Yapay Zekâ teknolojilerinin etik, sorumlu ve akademik dürüstlük çerçevesinde kullanımına dair yol haritası.
ODTÜ, teknoloji ve bilimsel gelişmelere öncülük eden köklü bir üniversite olarak, Üretken Yapay Zekâ (ÜYZ) teknolojilerinin akademik, bilimsel ve yönetsel faaliyetlerdeki potansiyelinin farkındadır ve etik kullanımını desteklemektedir. Yükseköğretim Kurulu'nun (YÖK) Mayıs 2024 tarihinde yayımladığı "Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Faaliyetlerinde Üretken Yapay Zekâ Kullanımına Dair Etik Rehber" temel alınarak hazırlanan bu kullanım ilkeleri dokümanı, üniversitemiz bünyesindeki tüm paydaşların ÜYZ teknolojilerini etik, sorumlu ve akademik dürüstlük çerçevesinde kullanmalarını sağlamayı amaçlamaktadır.
Bu ilkeler, ÜYZ teknolojilerinin farklı disiplinlerde nasıl kullanılabileceğine dair esneklik sağlarken, uygulamaya yönelik bir yol haritası sunmayı da hedeflemekte ve “ODTÜ Onur İlkesini” destekler niteliktedir.
Üretken Yapay Zekâ (ÜYZ) Tanımı
Üretken Yapay Zekâlar, eğitim verilerinden öğrenilen örüntüler aracılığıyla metin, görsel, ses veya kod gibi yeni gibi görünen ve anlamlı içerikler üretebilen yapay zekâ sistemlerini ifade etmektedir. Bu sistemler, makine öğrenmesi algoritmalarını kullanarak eğitildikleri verilere benzeyen çıktılar oluştururlar. ÜYZ örnekleri arasında ChatGPT, Gemini, Claude, Copilot gibi büyük dil modelleri ile DALL-E, Midjourney ve Stable Diffusion gibi görsel üreten sistemler ve çeşitli çıktılar üretmek amacıyla geliştirilen diğer araçlar yer almaktadır.
Önemli Not:
ÜYZ'nın dış kaynaklara atıf yapabilme yeteneği giderek gelişmekle birlikte, bu araçlar, mevcut yazılı içeriklere dayanarak eğitildiği için zaman zaman gerçeğe aykırı sonuçlar üretebilme riskini taşımaktadır.
Genel İlkeler
1. Şeffaflık
ÜYZ araçlarının kullanımında şeffaflık esastır. Akademik çalışmalarda, eğitim-öğretim süreçlerinde ve araştırmalarda ÜYZ kullanımı açıkça belirtilmelidir.
2. Akademik Dürüstlük
ÜYZ araçları, akademik dürüstlük ilkelerine uygun şekilde kullanılmalıdır. Bu araçlar, özgün düşünme ve fikir üretme süreçlerini destekleyici olarak görülmeli, asla intihal veya akademik aldatmaya yönelik kullanılmamalıdır.
3. Veri Güvenliği ve Mahremiyet
ÜYZ araçlarında kişisel, kurumsal veya hassas verilerin kullanımı, veri güvenliği ve mahremiyet ilkelerine uygun olmalıdır. Hassas verilerin kamuya açık ÜYZ araçlarına girilmemesi esastır.
4. Etik Kullanım
ÜYZ araçları, etik değerlere, insan haklarına ve akademik tarafsızlığa uygun şekilde kullanılmalıdır. Önyargı içeren, yanıltıcı veya manipülatif içerik üretiminden kaçınılmalıdır.
5. Eleştirel Değerlendirme
ÜYZ araçlarının sunduğu içerik ve öneriler eleştirel bir bakış açısıyla değerlendirilmeli, doğruluk ve güvenilirlik açısından kontrol edilmelidir. Akademik çıktılarda, ÜYZ katkısının bilimsel standartlara uygunluğu sağlanmalıdır.
6. Disiplinlerarası Esneklik
ÜYZ kullanımı, farklı disiplinlerde farklı standartlar gerektirebilir. Bu nedenle fakülteler veya bölüm bazlı kılavuzlar üniversitemiz üretken yapay zeka kullanım ilkeleriyle çelişmemek kaydıyla yayımlanabilir, örnek uygulamalar ve iyi deneyimler paylaşılabilir.
7. Yasal ve Kurumsal Uyum
ÜYZ kullanımı, YÖK rehberlerine, KVKK'ya, fikri mülkiyet hukukuna ve ODTÜ'nün mevcut akademik dürüstlük, etik ve BT politikalarına uygun olmalıdır. Telif hakları, veri gizliliği ve etik kurallara aykırı kullanımlar disiplin prosedürlerine tabidir. ÜYZ kullanımının uygun şekilde belirtilmemesi durumunda öğrenciler ODTÜ Akademik Dürüstlük Kılavuzu kapsamında sorumlu tutulabilir.
Role Göre Kullanım İlkeleri
Öğretim Üyeleri için İlkeler
- Eğitim-Öğretim Tasarımı: Öğretim üyeleri, ÜYZ araçlarını ders içeriklerini zenginleştirmek, öğretim materyallerini geliştirmek ve farklı öğrenme stillerine hitap eden eğitim-öğretim yöntemleri tasarlamak için kullanabilirler.
- Ölçme ve Değerlendirme: ÜYZ araçları, sınav ve ödev hazırlama süreçlerinde yardımcı bir araç olarak kullanılabilir, ancak ölçme değerlendirme süreçlerinin güvenilirliği ve geçerliliği her zaman öncelikli olmalıdır.
- Öğrenci Çalışmalarının Değerlendirilmesi: Öğretim üyeleri, öğrencilerin ÜYZ kullanımını ödev ve projelerinde izin verdiği ölçüde ve kullanım şeklini açıkça belirterek (örneğin ders izlencelerinde) destekleyebilirler.
- Şeffaflık Sorumluluğu: Öğretim üyeleri, hangi ders etkinliklerinde ÜYZ kullanımına izin verildiğini, hangilerinde kısıtlandığını ve değerlendirme kriterlerini ders başlangıcında açıkça belirtmelidir.
- Akademik Uyum: ÜYZ kullanımının akademik etik, telif hakkı ve kurumsal düzenlemelerle uyumlu olması için öğretim üyeleri örnek uygulamalar sunmalı, öğrencilerin beyanlarını kontrol etmelidir.
Öğrenciler için İlkeler
- Akademik Çalışmalarda Kullanım: Öğrenciler, ÜYZ araçlarını akademik çalışmalarında dersin öğretim üyesi tarafından belirlenen kurallar çerçevesinde kullanabilirler. Kullanımın kapsamı ve şekli öğrenci tarafından şeffaf bir şekilde belirtilmelidir.
- Öğrenmeyi Destekleyici Araç Olarak Kullanım: ÜYZ araçları, karmaşık konuları anlamak, farklı perspektifler geliştirmek ve öğrenme sürecini desteklemek için kullanılabilir.
- Özgün Düşünce Geliştirme: Öğrenciler, ÜYZ araçlarını kendi özgün düşüncelerini geliştirmek için bir yardımcı olarak kullanmalı, bu araçların ürettiği içeriği eleştirel bir bakış açısıyla değerlendirmelidir.
- Kaynak Gösterme Sorumluluğu: ÜYZ araçları, irade ve sorumluluk taşıyamadıkları için akademik çalışmalarda yazar olarak gösterilemez. [...] ÜYZ kullanılarak elde edilen içeriklerin doğruluğunun teyit edilmesi, uygun kaynaklardan alıntı yapılması ve kaynakça kurallarına uygun şekilde sunulması öğrencinin sorumluluğundadır.
- Veri Güvenliği Bilinci: Öğrenciler, ÜYZ araçlarını kullanırken kişisel veya hassas verilerin güvenliğine dikkat etmeli, bu tür verileri kamuya açık ÜYZ platformlarında paylaşmaktan kaçınmalıdır.
Araştırmacılar için İlkeler
- Araştırma Sürecinde Kullanım: Araştırmacılar, ÜYZ araçlarını literatür taraması, veri analizi, hipotez geliştirme ve araştırma tasarımı gibi süreçlerde yardımcı bir araç olarak kullanabilirler.
- Bilimsel Yayınlarda Şeffaflık: Araştırmacılar, bilimsel yayınlarında ÜYZ kullanımını şeffaf bir şekilde belirtmeli, hangi aşamalarda ve ne ölçüde kullanıldığını açıklamalıdırlar.
- Veri Güvenliği ve Gizlilik: Araştırma verilerinin ÜYZ araçlarında kullanımı, veri güvenliği, gizlilik ve etik kurallar çerçevesinde olmalıdır. Özellikle hassas veya kişisel veri içeren araştırmalarda bu hususa özen gösterilmelidir.
- Doğrulama: ÜYZ araçlarının ürettiği içerik veya analizler, bilimsel yöntemlerle doğrulanmalıdır. Bu araçların çıktıları eleştirel bir şekilde değerlendirilmeli ve bilimsel standartlara uygunluğu kontrol edilmelidir.
- İş Birliği ve Paylaşım: Araştırmacılar, ÜYZ kullanımında edindikleri deneyim ve bilgileri akademik toplulukla paylaşarak, bu alandaki bilgi birikinin gelişmesine katkıda bulunmalıdırlar.
Öğrenciler için Kullanımda Tanımlar ve Sınırlar
Kopya Sayılan Durumlar
Kaynak Göstermeden Kullanım
Doğrudan ÜYZ çıktılarının kaynak gösterilmeden kullanımı. ÜYZ tarafından üretilen içeriklerin doğruluğunun güvenilir kaynaklarla teyit edilmeden... kullanılması.
Sahte Kaynak Üretimi
ÜYZ'nin var olmayan akademik kaynaklar, alıntılar veya veriler oluşturması ve bunların gerçekmiş gibi sunulması.
İzinsiz Kullanım
Sınav, proje ve değerlendirmelerde öğretim elemanının açık izni olmadan ÜYZ kullanmak.
Özgün Düşünceyi Devre Dışı Bırakma
ÜYZ'nin, öğrencinin öğrenme sürecini, kendi analiz, sentez ve eleştirel düşünme becerilerini tamamen devre dışı bırakacak şekilde kullanılması.
Şeffaf Olunmaması
ÜYZ kullanımının izinli ancak bildirilmesi zorunlu olduğu ödevlerde bu kullanımı belirtmemek.
Kopya Sayılmayan Durumlar
Destekleyici Araç Olarak Kullanım
ÜYZ'nin dil bilgisi düzeltmeleri, kaynak tarama veya format düzenleme gibi teknik destek amaçlı kullanımı (Örn: Grammarly, Semantic Scholar).
Fikir Geliştirme ve Taslak Oluşturma
Beyin fırtınası yapmak, ana hatları belirlemek veya karmaşık kavramları sadeleştirmek amaçlı kullanım. (Ancak üretilen içerik güvenilir kaynaklarla teyit edilmeli ve uygun şekilde alıntılanmalıdır).
Açıkça Bildirilen Kullanım
Öğretim üyesinin izin verdiği ölçüde, ÜYZ kullanımının şeffaf bir şekilde raporlanması.
Eğitsel Amaçlı Denemeler
Öğretim üyelerinin rehberliğinde, ÜYZ'nin karşılaştırmalı analiz veya teknoloji okuryazarlığı geliştirme amaçlı kullanımı.
Şüpheli Durumlarda İzlenecek Prosedür
Otomatik Tespit Sistemleri
Turnitin, iThenticate gibi araçlarla ÜYZ çıktıları taranacak, ancak yalnızca bu sonuçlar tek kanıt olarak kabul edilmeyecektir.
Örnek: Yüksek oranda AI benzerliği tespit edilen çalışmalarda, öğrencinin savunma hakkı olacaktır.
İnsan-Makine İş Birliği ile Değerlendirme
Öğretim üyeleri metnin yapısı, argüman kalitesi ve öğrencinin geçmiş çalışmalarıyla tutarlılığı üzerinden insan-makine iş birliği ile değerlendirme yapacaktır.
Örnek: Öğrencinin önceki çalışmalarıyla dil ve argüman kalitesinin karşılaştırılması.
İtiraz ve Uzlaşma Mekanizmaları
Şüpheli durumlarda öğrenciyle görüşme sağlanacak, öğrencinin kullandığı araçları ve üretim sürecini belgeleyen notlar istenebilecektir.
Örnek: Öğrencinin, ÜYZ kullanımını belgeleyen taslakları veya araştırma süreçlerini sunma hakkı ve sorumluluğu.
Önleyici Tedbirler ve Eğitimler
Yapay Zeka Okuryazarlığı
Tüm bölümlerde ÜYZ okuryazarlığını geliştirmek amacıyla seminerler ve çevrimiçi modüller uygulanacaktır.
Beyan Formları
Ödev ve projelerde, ÜYZ kullanımına dair beyan formu veya şablonları kullanılacaktır.
Sınavlar
Açık uçlu sorular, proje tabanlı ödevler ve yaratıcı içerik üretimi teşvik edilerek, özgün katkı ölçülmeye çalışılacaktır.
Bu ilkeler, ODTÜ’nün akademik dürüstlük ilkeleri, YÖK rehberleri ve uluslararası etik standartlarla uyumlu olacak şekilde hazırlanmış olup, uygulama sahasında ortaya çıkabilecek sorunları öngörmek ve çözüm yolları sunmak amacıyla tasarlanmıştır.
Sıkça Sorulan Sorular (SSS)
Üretken yapay zekâ araçlarını hangi durumlarda kullanabilirim?
Dersin öğretim üyesi tarafından aksi belirtilmedikçe, ÜYZ araçlarını öğrenmeyi destekleyici, biçimsel düzenleme veya içerik üretimini planlama amacıyla kullanabilirsiniz. Ancak kullanımınızı her zaman şeffaf bir şekilde belirtmeniz gerekir.
Üretken yapay zekâ ile yazdığım bir metni kaynak göstermek zorunda mıyım?
Evet, Üretken yapay zekâ (ÜYZ) ile yazdığınız bir metni kullanırken kaynak göstermek zorundasınız. ÜYZ, belirli bir kaynağa dayalı olmayabilir ve ürettiği metinler genellikle doğruluğu teyit edilmiş bilgilere dayanmaz. Bu nedenle, ÜYZ tarafından oluşturulan metni kullanmadan önce ilgili literatürü tarayarak güvenilir kaynaklarla doğrulamalı ve akademik dürüstlük kurallarına uygun şekilde alıntılar yapmalısınız. ÜYZ'nin ürettiği içerik, çalışmanın temelini oluşturmamalı; yalnızca sınırlı ölçüde kullanılmalı, öğrencinin özgün katkısını tamamlayıcı nitelikte olmalı ve güvenilir kaynaklarla desteklenmelidir.
Sınav sırasında veya ödev ve projelerde ÜYZ kullanımı serbest mi?
Hayır. Sınavlarda veya ödev ve projelerde ÜYZ kullanımı yalnızca öğretim üyesi açıkça izin vermişse mümkündür. Aksi takdirde, bu tür bir kullanım akademik dürüstlük ihlali sayılır.
ÜYZ’nin verdiği yanıtlar her zaman doğru mudur?
Hayır. ÜYZ araçları zaman zaman hatalı, eksik veya uydurma bilgiler sunabilir. Bu nedenle, verilen bilgilerin doğruluğu mutlaka kontrol edilmelidir.
ÜYZ kullanımı tespit edilirse ne olur?
Uygunsuz veya bildirimsiz ÜYZ kullanımı tespit edilirse, öğrenci ilgili birimce değerlendirilir. Gerekirse disiplin soruşturması başlatılabilir.
Üniversite bana hangi ÜYZ araçlarını öneriyor?
ODTÜ, kullanıcı verisini güvenli şekilde işleyen ve etik kullanım ilkelerine uygun araçların kullanılmasını önermektedir.
ÜYZ kullanımı ile ilgili daha fazla bilgiye nereden ulaşabilirim?
ODTÜ Uzaktan Eğitim Uygulama ve Araştırma Merkezi ve Bilgi İşlem Daire Başkanlığı tarafından hazırlanan kılavuzlara ve seminer kayıtlarına ulaşabilir, danışma kurullarından destek alabilirsiniz.
© Orta Doğu Teknik Üniversitesi
Bu ilkeler, ODTÜ'nün teknolojiye olan bağlılığının ve akademik dürüstlük değerlerinin bir yansımasıdır.